ਦੰਤਕਥਾ: ਆਜ਼ਾਦ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਰਾਮਿਡ
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਰੂਥਲੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਪਿਰਾਮਿਡ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚਲਾਕ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸੀ।
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ। ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ—ਮੈਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਵੀ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕੋ, ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ ਕਮਾਓ।”
ਗੁਲਾਮ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਜਣਾ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕਣ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ।
ਨਾ ਕੋੜੇ। ਨਾ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ।
ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਰਾਮਿਡ ਮੁੜ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ—ਜ਼ੁਲਮ ਹੇਠ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੋਣ ਨਾਲ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸ਼ੀਸ਼ਾ
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ “ਆਜ਼ਾਦੀ” ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਗਿਗ ਅਰਥਚਾਰੇ, “ਹੱਸਲ” ਅਤੇ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਲਗੋਰਿਦਮੀ ਧੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਪਵੇਗਾ:
ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਹ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਚੁਣੇ—ਜਾਂ ਉਹ ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ?
ਕੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਢਾਂਚਾ ਹੈ?
ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਸੰਭਵਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਦਿੱਖ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਰੱਕੀ ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।